اطلاعاتي از ماست و مشتقات آن
براي تهيه ماست سفت بايستي شير را پس از آنكه چربي آن را گرفتند، بجوشانند تا غليظ شود و بعد به مايه زده بگذارند بسته شود.
عامل انعقاد شير در اينجا موجودات زنده ذرهبيني است كه در ماست وجود دارد و در روي شير رشد كرده، و باعث انعقاد آن ميگردد، علاوه بر عامل فوق عوامل ديگري در ماست به مرور ايام پيدا شده و قند شير را به ترشي بدل ميكنند، و به اين ترتيب خواص اصلي مرا كمي تغيير ميدهند ولي اگر شما بتوانيد مرا بدون ماست كهنه تهيه كنيد، به زودي ترش نشده و خواص بيشتري خواهم داشت. اكنون گوش كنيد تا من اين راز بزرگ را براي شما علني نمايم.
در ايران در كردستان و نزديك خانه گياهي در اطراف يك آب معدني ميرويد كه فارسي آن «علف ماست» بوده و اهالي محل به آن «يوغورت اوتي» ميگويند. اين گياه از خانواده شير پنير است و شير پنير آن را براي شما معرفي خواهد كرد. شيره اين گياه شير را منعقد كرده، و تبديل به ماست ميكند، وماستي كه با اين گياه تهيه شود، به مراتب مفيدتر، خوشبوتر و خوشمزهتر خواهد بود. در اين ماست اكسير طول عمر به مراتب بيشتر از ماست معمولي است. چنانچه ماست ترش شده را در كيسه انداخته و آب آن را بگيريد، با آن ميتوانيد كشك و قره قروت تهيه نماييد كه شرح مفصل آن در معرفي كشك داده شده است. من سرشار از مواد سفيدهاي گوناگون و انواع ويتامين «ب» هستم، ضمنا داراي ويتامين «ث» و ويتامينهاي محلول در چربي، مثل ويتامين «آ د اف و اي» ميباشم و تمام تركيبات و خواص شير در من جمع شده است. بر خلاف شايع ماستي كه چربي آن گرفته شده باشد، به مراتب بهتر از ماست چرب ميباشد. چون اين ماست داراي ويتامينهاي محلول در آب مثل ويتامينهاي ب و ث به مقدار زياد است، توت تنها مقصي كه دارد، مقدار ويتامينهاي محلول در چربي آن كم شده است. من مسكن تشنگي و يكي از بهترين نانخورشها ميباشم. عمر را زياد ميكنم و كساني كه در غذاي روزانه آنها هميشه ماست وجود دارد، داراي عمر طولاني توأم سلامتي ميباشند. من معده را تقويت ميكنم و به هضم غذا كمك مينمايم. من به علت داشتن ويتامينهاي «ب» اعصاب را تقويت مينمايم و به آن آرامش ميبخشم. من مسكن حرارت جگر و التهابات داخلي هستم. قند من ادرار را زياد ميكند. شستشوي سر با مسكن من مو را تقويت ميكند و از ريزش آن ميكاهد. ماليدن من به دست صورت باعث نرمي و لطافت پوست شده و از امراض جلدي مخصوصا جوش غرور جلوگيري مينمايد. ماليدن رويه من بر سر دماغ را تازه ميكند، بهترين وسيله جلوگيري و معالجه آن ماليدن من ميباشد. در فصل تابستان اگر خواستيد خرما ميل نماييد، آن را با من مخلوط كنيد تا از شدت گرمي آن بكاهم. در فصل تابستان خوردن آبدوغ خيار را كه يكي از غذاهاي سنتي ايرانيان است فراموش ننماييد.
دوغ
فارسي من دوغ است، اعراب به من مخيض گويند. من مسكن غليان خون، اشتهاآور، مسكن حرارت و التهابات داخلي و پادزهر سموم ميباشم، التهابات معده و جگر و از حرارت آنها ميكاهم، قدما براي معالجه اسهال خوني كه با هيچ دارويي درمان نميشد، از سنگتاب يا آهن تاب من استفاده ميكردند، و طرز تهيه آن بدين ترتيب بود كه مقدار ريگ يا تكههاي كوچك آهن را تفته كرده، در من ميريختند تا به جوش آيم و بعد آن را صاف كرده به بيمار ميدادنند تا بنوشد. اين دستور به وسيله نويسنده زبان خوراكيها تاكنون آزمايش نشده است. مرتاضان هندي براي اينكه در برابر عطش طاقت زيادتري داشته باشند، خرفه كوبيده با دوغ ميجوشانند تا خشك شود، بعد دوغ افزوده اين عمل را دو دفعه ديگر مينمايند و معتقدند كه خوردن آن عطش را تسكين داده، و خواهش آب را كم ميكند. اگر خيار را با پوست زير فشار قرار داده و آب آن را بگيرند و با آن دوغ درست كنيد، و يا آب خرفه را گرفته با آن دوغ بسازيد، نوشابههايي گوارا براي شما خواهند بود. عطش را تسكين ميدهند. كبد و كليهها را شستشو ميدهند، و سموم بدن را از بين ميبرند. براي رماتيسم و نقرس دارويي بسيار موثر ميباشد. آب خيار مسهلي قوي است و اسيد سولفوريك را كه از زهرهاي بسيار قوي است خنثي مينمايد. سنگهاي كليه، مثانه و كيسه صفرا را خرد كرده و ميريزاند.
اسم ماشير پنير است
فارسي ماشير پنير است، به انواع ما علف ماست، خاج، بلسكي ميگويند. عربي ما خشيره، بقلةاللبن، عاقداللبن، ميباشد. تركي يك نوع ما «يوغورت اوتي» ميباشد. در كتب قديم داروسازي به ما غاليون كه معرب گاليون يوناني است ميگفتند.
ما همه جزو خانواده روناس بوده، و اعضاي گياه ما پوشيده از تارهاي كوتاه است. گلهاي ما به رنگ سفيد، زرد، مايل به سبز يا مايل به قرمز است. تاكنون چهارصد گونه از ما در جهان شناخته شده كه در اكثر نقاط جهان به استثنا استراليا به عمل ميآيند.
شير پنير زرد
شير پنير زرد در شمال ايران، رودبار، در ناحيهاي به نام مائده جو، در اطراف تهران، نواحي البرز، كبوتر چاك، عمارلو، داماش، گون پشته و همچنين در سياه كوه، تبريز، اشتران كون، قره داغ، علي بولاغ و تفرش به عمل ميآيد، عربي آن خيشره است.
خاج
من نوعي شير پنير هستم كه رگهاي من چهار تايي به صورت صليب است، به همين جهت اعراب به من حشيشة الصليب ميگويند. من در شمال ايران، مناطق البرز، كندوان، كبوتر چاك و عمارلو به عمل ميآيم. چليپا را از آن جهت خاج گويند كه با من شباهت دارد.
بلسكي
من نوعي شير پنير هستم، اعضاي گياه من حتي ميوه من داراي تارهاي قلاب مانندي است كه به پشم حيوانات ميچسبد، به اين جهت چوپانان براي كشيدن مو از ماست و شير از من استفاده كرده، و آن را داخل شير ميكنند تا موهايي كه در آن ريخته شده به قلابهاي من چسبيده و خارج شوند. به همين جهت است كه به من مصفي الرعا، مصف الراغي و همچنين بلشكه، افارين، ارمن، قوت البريه، باپيشقان، قازاتي و صيد الانيه ميگويند ريشه گياه من داراي يك ماده قرمز رنگ ميباشد.
علف ماست
فارسي من علف ماست و تركان به من «يوقورت اوتي» ميگويند من در كوههاي كردستان و مهاباد ميرويم و تاكنون نظير من در كشورهاي ديگر و جاهاي ديگر ديده نشده است. يكي از مراسم مهم غذاشناسي در من نهفته شده است كه تاكنون يك بار در كتاب زبان خوراكيها مطرح شده، و كسي به اين معما پاسخ نداده است. همه ميدانيم كه معمولا براي تهيه ماست شير را جوشانده بگذارند تا حرارت آن پايين آمده به پنجاه درجه برسد، يك قاشق ماست به آن ميزنند و روي آن پوشانده ميگذارند مدتي گرم بماند تا شير منعقد شود، تاكنون به اين سوال كه اولين ماست را چگونه و با چه مايهاي ساختهاند كسي جواب صحيح نداده و به صورت معما در آمده است، تاكنون موقع آن است كه من اين راز را فاش كرده و بگويم شيره گياه شير را به صورت ماست در ميآورد و به همين دليل ميتوانم بگويم نخستين ملتي كه موفق به تهيه ماست شد، ايرانيان بودند و بعد آن را به كشورهاي ديگر، از جمله بلغارستان بردند و برخلاف آنچه شايع است، اهالي بلغار سازنده اوليه ماست نبودهاند. انواع ديگر شير پنير در اطراف تهران، قزوين، كرند، اصفهان، مسجد سليمان كوههاي الوند، هريرود، ديلمان، چاهريك، خرم آباد، رضائيه و تبريز به عمل ميآيند و تمام آنهإ؛ذذ شير را منعقد ميكنند و ميتوان با آنها انواع اقسام پنير ساخت. پنيري كه با انواع شير پنير ساخته شود خوشمزه، معطر و بسيار مفيد است، ماستي كه با علف ماست ساخته شود، ديرتر ترش ميشود و اكسير طول عمر در آن خيلي بيشتر از ماستهاي معمولي است كه با مايه ماست تهيه ميشوند. پنيربند كه در بلوچستان به عمل ميآيد، و داراي چند درصد مايه پنير است، از خانواده ما نيست و يكي از گياهان مفيدي است كه هنوز بطور دقيق روشن نشده است. اعضاي مختلف هوايي انواع شير پنير، آرامبخش، پيشابآور، قابض، ضد تشنج بوده، براي معالجه سرع (هيستري) تجويز ميشوند. داروسازان سنتي ايران جوشانده آنها را بهترين درمان داءالراقص ميدانستند و جوشانده غليظ آن را به مقدار نيم ليتر تجويز مينمودند. (داءالرقص يك بيماري عصبي است كه بيشتر در دختران ديده ميشود، و اعضاي بدن آنها حركات غير عادي پيدا ميكند) شيره تازه انواع شير پنير براي كبد، آب آوردن انساج، سنگ كليه، گواتر، رقت خون مفيد ميباشد. ضماد شيره آنها براي خنازير و اولسرهاي گوناگون سودمند است، ضماد منافع زياد دارد، با ريشه آنها ميتوان پشم را رنگ كرد و آن را به صورت قرمز در آورد و اگر بخواهند پشم را با آنها به رنگ نارنجي در آورند، بايستي پشم را قبلا بازاج بجوشانند.
جوشانده برگ من شير پنير خونريزي را بند ميآورد، و ضماد گل آنها جهت سوختگي آتش نيز نافع است. خوردن جوشانده ريشه آنها محرك باه است. ميوه بو داده بلسكي ضد سم حشرات، مخصوصا مار افعي است به همين جهت به آن حشيشة الافعي هم ميگويند. براي تهيه پنير و ماست از شيره و گرد كوبيده انواع شير پنير ميتوان استفاده كرد. هر نوع شير پنير يك نوع مشخص پنير درست ميكند، و به همين جهت شما ميتوانيد صدها نوع پنير و ماست با ما درست كنيد كه يكي بهتر از ديگري باشد.
زبان خوراكي ها سوم دكتر غياث الدين جزايري
